આકૃતિ સાથે ચેતાકોષ (neuron) ની રચનાનું વર્ણન કરો.

(N/A) ચેતાકોષ એ ચેતાતંત્રનો કાર્યાત્મક એકમ છે.
ચેતાકોષની સૂક્ષ્મ રચનામાં ત્રણ મુખ્ય ભાગો જોવા મળે છે:
$(1)$ કોષકાય (Cell body),$(2)$ શિખાતંતુ (Dendrites),$(3)$ અક્ષતંતુ (Axon).
$(1)$ કોષકાય: ચેતાકોષના મુખ્ય ભાગને કોષકાય (cyton) કહે છે. કોષકાય અંડાકાર,ગોળાકાર અથવા તારાકાર હોઈ શકે છે. ચેતાકોષના કોષરસને ચેતારસ (neuroplasm) કહે છે. કોષકાયના કેન્દ્રમાં એક મોટું ગોળાકાર કોષકેન્દ્ર આવેલું હોય છે.
ચેતારસમાં કોષીય અંગિકાઓ અને નાના બેઝોફિલિક કણો આવેલા હોય છે,જેને નિસલની કણિકાઓ (Nissl's granules) કહે છે. નિસલની કણિકાઓ મોટે ભાગે કોષકેન્દ્રની નજીક જોવા મળે છે.
$(2)$ શિખાતંતુ: આ ટૂંકા તંતુઓ છે જે વારંવાર શાખાઓમાં વિભાજિત થઈને કોષકાયમાંથી બહાર નીકળે છે. તેમાં પણ નિસલની કણિકાઓ હોય છે. શિખાતંતુઓ આવેગને કોષકાય તરફ વહન કરે છે.
$(3)$ અક્ષતંતુ: તે એક લાંબો તંતુ છે; તેનો દૂરનો છેડો શાખિત હોય છે. દરેક શાખાના અંતે ફૂલેલી રચના હોય છે જેને ચેતોપાગમીય ગાંઠ (synaptic knob) કહે છે.
ચેતોપાગમીય ગાંઠ: તેમાં ચેતોપાગમીય પુટિકાઓ હોય છે જે ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યો (neurotransmitters) ધરાવે છે.
અક્ષતંતુ ચેતા આવેગને કોષકાયથી દૂર ચેતોપાગમ (synapse) અથવા ચેતા-સ્નાયુ જોડાણ તરફ વહન કરે છે.
ચેતાકોષના પ્રકારો: અક્ષતંતુ અને શિખાતંતુઓની સંખ્યાના આધારે,ચેતાકોષો ત્રણ પ્રકારના હોય છે:
$(1)$ બહુધ્રુવીય (Multipolar): એક અક્ષતંતુ અને બે કે તેથી વધુ શિખાતંતુઓ (દા.ત.,મસ્તિષ્ક બાહ્યક).
$(2)$ દ્વિધ્રુવીય (Bipolar): એક અક્ષતંતુ અને એક શિખાતંતુ (દા.ત.,આંખનો નેત્રપટલ).
$(3)$ એકધ્રુવીય (Unipolar): કોષકાય સાથે માત્ર એક અક્ષતંતુ (દા.ત.,ભ્રૂણ અવસ્થામાં).
માયલિન આવરણની હાજરી કે ગેરહાજરીના આધારે ચેતાકોષોના પ્રકાર:
$(i)$ મજ્જિત ચેતાકોષ (Myelinated neuron) $(ii)$ અમજ્જિત ચેતાકોષ (Non-myelinated neuron).
$(i)$ મજ્જિત ચેતાકોષ: ચેતાતંતુઓ શ્વાન કોષો (Schwann cells) દ્વારા આવરિત હોય છે,જે અક્ષતંતુની ફરતે માયલિન આવરણ બનાવે છે. બે નજીકના માયલિન આવરણ વચ્ચેની જગ્યાને રેનવિયરની ગાંઠ (nodes of Ranvier) કહે છે. મજ્જિત ચેતાતંતુઓ કરોડરજ્જુ અને મસ્તિષ્ક ચેતાઓમાં જોવા મળે છે.
$(ii)$ અમજ્જિત ચેતાકોષ: તે શ્વાન કોષો દ્વારા આવરિત હોય છે પરંતુ અક્ષતંતુની ફરતે માયલિનનું સ્તર બનતું નથી. તે દૈહિક ચેતાતંત્ર અને સ્વાયત્ત ચેતાતંત્રમાં જોવા મળે છે.